رفتار شناسی اعتراض به سبک ایرانی

فحش آبکی نه، فحش مدنی آری

 1- سکانس اول

حوالی پارک قدس هستم و می خواهم بروم چهار راه میکاییل. به راننده پرایدی که آرام در حال حرکت است مقصدم را می گویم. توقف می کند. سوار میشوم و او به حرکتش ادامه می دهد. چند متری است که حرکت کرده ایم. ناگاه یک راننده ی پرایدی دیگر که جوان است، وسط خیابان برای پیاده شدن مسافرش پارک می کند و نزدیک است که خودرویی که من در آن نشسته ام به ماشینی که راننده اش تخلف کرده برخورد کند. چون همه چیز دریک لحظه کوتاه اتفاق افتاد راننده به زحمت ماشین را کنترل و به سمت دیگر می راند تا مانع از برخورد شود. در این لحظه راننده متخلف با حق جانبی تمام فریاد می کشد:"الاغ!" و چند لحظه بعد راننده پرایدی که من در آن نشسته ام جوابش را می دهد:"الاغ پدر و مادر و هفت جد و آبادت است". " مرتیکه نفهم! خجالت نمی کشی فحش می دهی؟ آن هم وقتی یه خانم در ماشین من نشسته" راننده متخلف فحش دیگری نثار او می کند و گازش را می گیرد و می رود. راننده خودرویی که من در آن نشسته ام، اما همچنان ادامه می دهد:" مردک نفهم، تربیت شده ی انسان نیست. نمی دانم این[...] ها از کجا پیدایشان می شود. با یک زنِ[...] نشسته جلو و معلوم نیست حواسش کجاست؟! این جور افراد گاو هستند که مملکت را به گند کشیده اند. آخه یکی نیست به او بگوید حداقل از این خانم خجالت بکش. من نمی دانم چه کسانی او را تربیت کرده اند؟ آدم هم اینقدر بی شعور و..." و ادامه می دهد:" خانم ببخشید که من دارم این جوری حرف می زنم به خدا آدم بی ادبی نیستم اما تا وقتی این الاغ ها هستن آدم مجبور است فحش بدهد. خیلی بی ادب بود. به خدا من بی ادب نیستما! مجبور شدم فحش بدم چون به من توهین کرده بود.به خدا به وا... قسم اگه فحشش نمی دادم امشب تا صبح خوابم نمی برد و عصبی بودم!..." و همینطور یک ریز حرف می زند، فحش می دهد و توجیه می بافد که "به خدا آدم بی ادبی نیستم، اما این مردک الاغ...!" و من هم ریز ریز به دور از چشمهای او می خندم تا بالاخره پیاده می شوم.

 2- سکانس دوم

 داخل شهر رشت همه جا را آب گرفته. همه خیابان های اصلی و فرعی را. کسی نیست که از آب گرفتگی جان سالم به در برده باشد. اما مسوولان این واقعه عظیم را که قابلیت ثبت شدن در کتاب رکوردها را هم دارد، اتفاقی طبیعی قلمداد می کند. سراغ شهروندان که برویم هر کدام گله و شکایتی دارند و فحش و بد و بیراه به مسوول فلان اداره و ارگان دولتی و شهری. در این جور مواقع مسوولان خود را از دید شهروندان پنهان می کنند و شهروندان هم تا جایی که می توانند به همه چیز فحش می دهند. چند سال است که این موضوع از مشکلات جدی شهر است. اما کماکان به قوت خود باقی است. طوری که اغلب مردم از بهبود وضعیت ناامید هستند و شاید هم در انتظار ابرقهرمانی که بیاید و یکباره مشکلات را تمام کند. ابر مردی که هنوز پیدا نشده است و شاید هم آب او را برده!

 3- سکانس سوم

اما رفتار این راننده، برایم خیلی عجیب و ناآشنا نبود. جامعه ی ایرانی روزگاری است این شکل از "ضد اخلاق اجتماعی" را دنبال می کند. نمونه ی بزرگش در همین ماجرای سکانس اول. یعنی محق دانستن خود و توجیه برای انجام هر نوع ضد رفتار اجتماعی، مقصر دانستن "دیگری" و او را بی ادب، قلیل الفهم و بدون درک مناسبات اجتماعی معرفی کردن، در پیش گرفتن مشی سرزنش، سخنوری و به عبارتی خود را دانای کل دانستن و... در کل تکرار روزمره ی این عبارت که "همواره دیگری محکوم و حق با من است. پس می توانم هر عمل ضد اخلاقی را توجیه اخلاقی کنم" . اما هر چه به جلوتر می رویم این نوع مناسبات سرعت و تکرار بیشتری به خود می گیرند. افرادی که خود را ملزم به احترام اجتماعی و فردی نمی دانند، برای هر کاری حتی قانون شکنی هم توجیه خود را دارند. ماندن پشت ترافیک، در صف بانک، انتظار پشت باجه خرید، عدم آنتن دهی موبایل، قطع برق و آب، آب گرفتگی، گرانی و هزاران مسایل ریز و درشت روزانه که بارها اتفاق می افتد و خللی در روند کارمان ایجاد می کند، شروع می کنیم به فحش دادن به زمین و زمان. سر درد دل باز کردن و از تورم و بیکاری و مشکلات اقتصادی و اجتماعی نالیدن. ظاهرا کسی هم به این مساله ایراد نمی گیرد. چون فردی که مشکلات روزمره و جزیی دارد حتما حق دارد که فحش بدهد و خودش را خالی کند. اما این فحش ها چقدر به دردمان می خورند و تا چه حد می تواند در حل مشکلات نقش داشته باشد؟ آیا فحش دادن تنها به درد خالی شدن و برای عقده گشایی فرد دارای مشکل می خورد؟ در این جور مواقع می گوییم: "مشکل که حل نمی شود. سال هاست وضع به هین شکل است. چه کنیم؟ پس بهتر که کمی فحش بدهیم و همدردی کنیم و خود را محق جلوه بدهیم." شاید در ظاهر این مساله درست به نظر برسد. اما شده است یک بار هم که شده، ما که در فحش دادن ید طولایی داریم، کمی فکر کنیم که تا چند صد سال دیگر می خواهیم فحش بدهیم؟ فحش را مانند مشکلات کش بدهیم؟ جالب است بدانیم ما که اینقدر خوب و فرز فحش می دهیم، هیچ وقت به این مساله فکر نمی کنیم که بالاخره چه کار باید کرد که فحش های بیهوده ما بیشتر اثر بخش باشد و امکان تغییر وضعیت پس از آن وجود داشته باشد. طوری که وضعیتی که دلخواهمان است به وجود بیاید.

به نظر من اغلب مشکلات ایجاد شده از آن روست که ما نهادهای خودجوش و مردمی استوار و محکم نداریم. نهادهای مدنی و اجتماعی فرق بسیاری با احزاب سیاسی دارند و شاید یکی از برتری هایشان نسبت به این احزاب پایداری و ثبات بیشترشان باشد. چراکه نهادهای مردمی برآمده از مردم بوده و تغییرات سیاسی اثری بر روند ونوع حرکت شان، حداقل از نظر اهداف و وحدت جمعی، ندارد. اگر نهادهای مردمی با عناوین مختلف، حتی شورایاری ها، ایجاد شوند دیگر هیچ کدام از ما مجبور نیستیم برای یک مورد کوچک یا بزرگ مثل آب گرفتگی، قانون شکنی عده ای ناهنجار، ترافیک، سوء مدیریت شهری و... فقط جملاتی را بیان کنیم که مدت زمان کوتاه اثر خود را از دست می دهند و در نتیجه کمکی هم به رفع مشکلات ایجاد شده نخواهند کرد. اما اگر مثلا در خصوص معضلی مانند کند بودن پروژه ها، آب گرفتگی، آلودگی محیط زیست، و... هر چیزی که ذهن عده ی کثیری از شهروندان را می آزارد تعدادی از شهروندان در گروهی مردمی جمع شده و با همفکری هم اعتراضات خود را نه به شکل افسار گسیخته و فحش های آبکی، که به شکلی مدنی بیان کنند این اقدام منجر به نتیجه بیشتری خواهد شد. حال خود قضاوت کنید که اگر آنان جمع شوند و اعتراض خود را نسبت به عدم اجرای یک پروژه، آب گرفتگی، ترافیک، و... اعلام کنند و این مساله به خواستی جمعی بدل شود آن موقع حداقل هم به اعتراضات فردی خود که حالا جمع شده وزن بیشتری می بخشند و هم زنگ ها را برای مدیران نالایق و صاحب منصبان بی کفایت به صدا در می آوریم که با چه کسانی طرف حساب هستند. پس آن ها هم حواس خود را جمع کرده و نهایت سعی شان را می کنند تا اندک مشکلاتی موجب اعتراض پایگاههای مردمی و مدنی نشود.

البته در این بین تعداد ناامید تری از افراد هم وجود دارند که باز هم تشکیل چنین تشکل هایی را غیر ممکن دانسته و وجود مشکلات اقتصادی و برخورد حاکمان را مانع از تداوم و ادامه کار می دانند. از طرفی این واهمه را دارند که حضور در چنین گروههای برای آنان مشکل ایجاد کند. به نظرم این دسته از افراد در موقع بروز حوادث نباید فحش بدهند و بیهوده ذهن خود و چند نفر را اذیت کنند. سر و صدای الکی و ایجاد آلودگی صوتی، کم از مشکل ترافیک و بی برقی و ... نیست و خود مشکلی بر مشکل جامعه می افزاید که مهمترین چیز آن از دست رفتن رفتار اجتماعی است. مساله ای که موجب می شود همواره عصبانی باشیم و این عصبانیت را سر دیگران که حال یا خطاکارند یا نه خالی کنیم. ضمن این که ناامیدی از ایجاد سازمان های مردم نهاد فقط موجب طولانی شدن مشکل می شود.

نکته ی دیگر این که خیلی از ما فکر می کنیم که سخنران قهاری هستیم و به همین خاطر عادت کردیم که دیگران را نصیحت کرده و از نوع رفتار سایرین گله و شکایت کنیم. اینجور مواقع بد نیست یک آینه یا حداقل گوشی موبایل را برداشته و تمام اعمال روزانه خود را ثبت کنیم. آنوقت خواهیم دید ما هم فرقی با جامعه ای که از آن انتقاد می کنیم نداریم و هر روز که از خواب بلند می شویم خود را آماده می کنیم که تعدادی از افراد را حتما محاکمه کنیم. قضاوت کردن سخت است و چقدر خوب است که اول در قضاوت به خود سخت گیر باشیم. من چند سالی است که قضاوت کردن را از خودم شروع کرده ام. شما خودتان بهتر می توانید در مورد خود تصمیم بگیرید. من توصیه ای نمی کنم!

**(از دوستان عزیزم به خاطر عدم گذاشتن نظر در وبلاگ هایشان عذر خواهی می کنم. اما محض اطلاع بگویم این مساله به خاطر قاطی کردن پست نظر سنجی بلاگفا در محله ی ! ماست. که کد ثبت نظر را نمی دهد اما حین ثبت نظر آن را از آدم می خواهد!لذا نظر را درج نمی کند!!)